Thương hiệu, logo, thiết kế, phần mềm, nội dung là những tài sản vô hình nhưng có thể đáng giá hơn cả nhà xưởng. Pháp luật Việt Nam bảo hộ các tài sản này, nhưng với điều kiện bạn hiểu từng loại quyền hoạt động thế nào và hành động đúng thời điểm. Hướng dẫn này do luật sư LS. Lê Thanh Hà, người có chứng chỉ đại diện sở hữu công nghiệp, biên soạn dựa trên Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2009, 2019 và 2022). Nội dung phù hợp với chủ cửa hàng, startup, nhà thiết kế, người sáng tạo nội dung và doanh nghiệp muốn bảo vệ tên gọi trước khi mở rộng.
Sở hữu trí tuệ gồm những loại quyền nào?
Luật chia thành ba nhóm lớn:
- Quyền tác giả và quyền liên quan: bảo hộ tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học, chương trình máy tính, ảnh, video, bản ghi âm. Quyền này phát sinh tự động từ khi tác phẩm được định hình dưới một hình thức vật chất nhất định, không cần đăng ký.
- Quyền sở hữu công nghiệp: nhãn hiệu, sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, bí mật kinh doanh, chỉ dẫn địa lý, tên thương mại. Với nhãn hiệu, sáng chế, kiểu dáng, quyền phát sinh dựa trên đăng ký (văn bằng bảo hộ).
- Quyền đối với giống cây trồng: dành cho người chọn tạo giống mới.
Vì sao nên đăng ký nhãn hiệu từ sớm?
Việt Nam áp dụng nguyên tắc nộp đơn đầu tiên: nếu hai người cùng muốn đăng ký nhãn hiệu giống nhau cho cùng loại hàng hóa, dịch vụ, người nộp đơn trước thường được xét trước, bất kể ai dùng trước. Việc đã dùng tên thương hiệu nhiều năm, có website và fanpage không tự động cho bạn quyền chống lại người nộp đơn trước, trừ khi bạn chứng minh nhãn hiệu của mình đã nổi tiếng hoặc người kia nộp đơn không trung thực. Đây là lý do nhiều chuỗi cửa hàng phát hiện mình bị “cướp tên” đúng lúc bắt đầu mở rộng, như trường hợp trong vụ việc chuỗi trà sữa chúng tôi đã xử lý.
Đăng ký nhãn hiệu: quy trình sáu bước
- Tra cứu sơ bộ trong cơ sở dữ liệu nhãn hiệu của cơ quan quản lý để xem có dấu hiệu trùng hoặc tương tự gây nhầm lẫn không.
- Xác định nhóm hàng hóa, dịch vụ theo Bảng phân loại quốc tế Nice (gồm 45 nhóm). Mỗi nhóm có lệ phí riêng; chọn quá rộng tốn kém, quá hẹp thì thiếu bảo vệ.
- Soạn đơn đăng ký: tờ khai, mẫu nhãn hiệu, danh mục hàng hóa dịch vụ, giấy ủy quyền, tài liệu chứng minh chủ đơn, chứng từ nộp phí.
- Thẩm định hình thức: khoảng một tháng, cơ quan kiểm tra tính hợp lệ của đơn.
- Công bố đơn: khoảng hai tháng, bên thứ ba có thể phản đối.
- Thẩm định nội dung khoảng chín tháng theo luật, thực tế thường kéo dài hơn nhiều, tổng thời gian ước tính 18 đến 24 tháng. Nếu đạt điều kiện, bạn nộp phí và nhận văn bằng.
Văn bằng bảo hộ có hiệu lực 10 năm kể từ ngày nộp đơn và có thể gia hạn nhiều lần, mỗi lần 10 năm. Tiến trình và những lỗi khiến đơn bị từ chối được liệt kê trong bài Đăng ký nhãn hiệu: 6 bước và lỗi hay gặp.
Điều gì khiến đơn bị từ chối?
- Nhãn hiệu mô tả trực tiếp hàng hóa (ví dụ “Cà phê ngon” cho cà phê), thiếu khả năng phân biệt.
- Trùng hoặc tương tự gây nhầm lẫn với nhãn hiệu đã nộp hoặc đã được bảo hộ cho hàng hóa dịch vụ giống hoặc tương tự.
- Chứa dấu hiệu cấm như quốc huy, cờ, tên lãnh tụ, tên tổ chức quốc tế.
- Danh mục hàng hóa dịch vụ không rõ ràng hoặc sai nhóm.
Bản quyền: không cần đăng ký nhưng nên đăng ký
Quyền tác giả phát sinh khi tác phẩm được tạo ra và định hình. Thời hạn bảo hộ quyền tài sản thông thường là suốt đời tác giả cộng 50 năm sau khi tác giả qua đời; với tác phẩm điện ảnh, nhiếp ảnh, mỹ thuật ứng dụng, tác phẩm khuyết danh là 75 năm kể từ ngày công bố lần đầu. Dù không bắt buộc, giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả là chứng cứ rất mạnh trong tranh chấp, đặc biệt đối với logo, thiết kế, phần mềm, nội dung số.
Ai là chủ sở hữu khi bạn thuê thiết kế?
Theo quy định, tổ chức, cá nhân giao nhiệm vụ hoặc giao kết hợp đồng với tác giả là chủ sở hữu quyền tác giả (trừ quyền nhân thân), trừ khi hai bên có thỏa thuận khác. Tuy nhiên điều này chỉ rõ ràng khi hợp đồng ghi rõ. Nhiều doanh nghiệp thuê freelancer thiết kế logo, nhận tệp thiết kế nhưng không có hợp đồng chuyển giao quyền, sau đó bị chính người thiết kế khiếu nại khi bán hàng hoặc đăng ký. Hãy luôn có hợp đồng nêu rõ phạm vi quyền, thời hạn và thù lao.
Với người dùng nội dung trên mạng, bài Bản quyền hình ảnh, nội dung trên mạng hướng dẫn cách dùng hợp pháp.
Sáng chế, kiểu dáng, bí mật kinh doanh
- Sáng chế: giải pháp kỹ thuật mới, có trình độ sáng tạo, áp dụng được trong công nghiệp. Bằng độc quyền có hiệu lực 20 năm kể từ ngày nộp đơn; giải pháp hữu ích 10 năm.
- Kiểu dáng công nghiệp: hình dáng bên ngoài của sản phẩm, có hiệu lực 5 năm, gia hạn hai lần, tối đa 15 năm. Hữu ích cho nội thất, bao bì, đồ gia dụng.
- Bí mật kinh doanh: công thức, quy trình, danh sách khách hàng giữ bí mật. Được bảo hộ không giới hạn thời gian miễn là còn giữ kín, nhưng phải chứng minh bạn đã áp dụng biện pháp bảo mật như thỏa thuận bảo mật với nhân viên. Mẫu: Thỏa thuận bảo mật thông tin (NDA).
Khi bị xâm phạm: xử lý hàng nhái và sao chép
- Thu thập chứng cứ có giá trị pháp lý: mua hàng có hóa đơn, lập vi bằng ghi nhận nội dung website hoặc sàn thương mại điện tử, lưu đường dẫn, ảnh chụp có thời gian, thông tin người bán.
- Xác định quyền của bạn: văn bằng, giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả, bằng chứng sử dụng và uy tín.
- Gửi thư yêu cầu chấm dứt xâm phạm kèm thời hạn cụ thể. Nhiều vụ dừng lại ở bước này.
- Khiếu nại trên nền tảng: các sàn thương mại điện tử và mạng xã hội có quy trình gỡ sản phẩm vi phạm khi bạn nộp đủ bằng chứng.
- Yêu cầu xử lý hành chính: gửi hồ sơ đến cơ quan quản lý thị trường, thanh tra chuyên ngành. Nhanh, chi phí thấp nhưng không đòi được bồi thường thiệt hại.
- Khởi kiện dân sự: yêu cầu chấm dứt hành vi, xin lỗi công khai, bồi thường thiệt hại. Mức bồi thường phụ thuộc thiệt hại chứng minh được; khi không chứng minh được, tòa có thể ấn định đến tối đa 500 triệu đồng.
- Tố giác hình sự: chỉ với hành vi xâm phạm có quy mô, tính chất nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự.
Chuyển nhượng, cấp phép và nhượng quyền
Quyền sở hữu trí tuệ có thể được chuyển nhượng hoặc cấp phép (li-xăng) cho người khác bằng hợp đồng bằng văn bản. Với quyền sở hữu công nghiệp, hợp đồng chuyển nhượng, chuyển quyền sử dụng cần đăng ký tại cơ quan quản lý thì mới có hiệu lực với bên thứ ba. Khi nhượng quyền thương mại, nhãn hiệu của bạn phải được bảo hộ ổn định và hợp đồng cần quy định chất lượng, giám sát, thời hạn và chấm dứt.
Bốn sai lầm hay gặp
- Đặt tên và in bao bì trước khi tra cứu nhãn hiệu, sau đó phải đổi tên khi đã đầu tư lớn.
- Đăng ký nhãn hiệu đứng tên cá nhân hoặc người làm thuê thay vì tên chủ sở hữu thật sự của thương hiệu, gây rắc rối khi chia tách.
- Không có hợp đồng với người thiết kế, lập trình viên về quyền sở hữu sản phẩm.
- Chỉ đăng ký một nhóm hàng hóa trong khi hoạt động ở nhiều lĩnh vực liên quan.
Luật sư sở hữu trí tuệ của LÝ & TÌNH
Nhóm do luật sư LS. Lê Thanh Hà dẫn dắt thực hiện tra cứu, tư vấn chiến lược bảo hộ, đăng ký nhãn hiệu, bản quyền, kiểu dáng, soạn hợp đồng chuyển nhượng, cấp phép, gửi thư yêu cầu, khiếu nại sàn thương mại điện tử và đại diện khởi kiện. Phí đăng ký nhãn hiệu từ 3,5 triệu đồng mỗi nhóm hàng hóa (chưa gồm lệ phí nhà nước). Khi doanh nghiệp bạn cần pháp lý tổng thể, hãy xem thêm dịch vụ doanh nghiệp và đặt lịch để được tra cứu sơ bộ.
