Lĩnh vực dân sự là nhóm rộng nhất trong đời sống: từ khoản tiền cho bạn bè vay, hợp đồng thuê nhà, bồi thường sau tai nạn đến việc chia di sản của cha mẹ. Cùng một nguyên tắc chung chi phối tất cả: tự nguyện, bình đẳng, trung thực và ai có quyền thì phải biết chứng minh. Bài hướng dẫn này tổng hợp những gì chúng tôi thường giải thích cho khách hàng ở buổi tư vấn đầu tiên, dựa trên Bộ luật Dân sự 2015 và Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, do luật sư LS. Đỗ Anh Khôi và luật sư LS. Nguyễn Thanh Lý biên soạn.
Dân sự bao gồm những vấn đề nào?
Khách hàng tìm đến chúng tôi trong lĩnh vực dân sự thường thuộc bốn nhóm: hợp đồng (vay, thuê, mua bán, dịch vụ), bồi thường thiệt hại (tai nạn, xâm phạm danh dự, hư hỏng tài sản), thừa kế và di chúc, và thi hành bản án. Điểm chung là ở mọi nhóm, chứng cứ và thời hiệu quyết định phần lớn kết quả.
Hợp đồng: viết sao để không phải kiện?
Hợp đồng có thể bằng lời nói, văn bản hoặc hành vi cụ thể, trừ trường hợp luật bắt buộc phải bằng văn bản có công chứng (ví dụ chuyển nhượng quyền sử dụng đất). Nhưng giao kết bằng lời gần như không có giá trị chứng minh khi xảy ra tranh chấp. Một hợp đồng tốt cần nêu rõ:
- Các bên và người đại diện có thẩm quyền ký.
- Đối tượng, số lượng, chất lượng, giá và cách thanh toán.
- Thời hạn, địa điểm và cách giao nhận.
- Phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại (mức phạt thỏa thuận không được vượt quá tám phần trăm giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm đối với hợp đồng thương mại; hợp đồng dân sự do các bên tự thỏa thuận).
- Trường hợp bất khả kháng, quyền chấm dứt hợp đồng và luật áp dụng.
- Cơ quan giải quyết tranh chấp: tòa án hoặc trọng tài.
Nếu bạn là doanh nghiệp, hãy xem thêm bài Hợp đồng kinh tế: 8 điều khoản cần rà soát và nhóm dịch vụ doanh nghiệp.
Cho vay, đòi nợ: làm sao lấy lại tiền hợp pháp?
Hợp đồng vay tài sản có thể không có lãi hoặc có lãi. Lãi suất do các bên thỏa thuận nhưng không được vượt quá 20% một năm của khoản vay (Điều 468 Bộ luật Dân sự); phần vượt quá mức này không có hiệu lực. Để đòi nợ hiệu quả, bạn cần:
- Chứng minh việc cho vay: giấy vay tay, hợp đồng, sao kê chuyển khoản có nội dung rõ ràng, tin nhắn hoặc ghi âm có nội dung thừa nhận nợ.
- Gửi yêu cầu bằng văn bản (xem Thư yêu cầu thực hiện nghĩa vụ thanh toán), lưu bằng chứng đã gửi.
- Thương lượng có biên bản, nếu hai bên đồng ý thì lập giấy xác nhận nợ và lịch trả nợ để làm căn cứ.
- Khởi kiện ra tòa khi thương lượng không thành, với hồ sơ như Đơn khởi kiện tranh chấp hợp đồng vay tài sản.
- Thi hành án sau khi có bản án có hiệu lực: yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự kê biên tài sản, khấu trừ thu nhập, phong tỏa tài khoản của người phải thi hành.
Hãy lưu ý thời hiệu khởi kiện tranh chấp hợp đồng là 3 năm kể từ ngày bạn biết hoặc phải biết quyền lợi bị xâm phạm. Quá thời hạn này mà không có sự kiện làm gián đoạn thời hiệu, tòa có thể từ chối giải quyết khi bên kia yêu cầu áp dụng. Bạn có thể kiểm tra bằng công cụ thời hiệu.
Trường hợp bên vay có dấu hiệu lừa đảo chiếm đoạt tài sản, vụ việc có thể chuyển sang hình sự. Luật sư sẽ đánh giá để chọn hướng dân sự hay tố giác, vì chọn sai hướng có thể làm mất thời gian quý báu.
Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng
Người nào có hành vi trái pháp luật xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường (Điều 584). Thiệt hại được bồi thường gồm: chi phí hợp lý (viện phí, thuốc, đi lại), thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút, chi phí chăm sóc người bị hại và một khoản tiền bù đắp tổn thất tinh thần theo thỏa thuận hoặc theo mức tối đa pháp luật quy định (không quá 50 lần mức lương cơ sở với trường hợp xâm phạm sức khỏe).
Để có hồ sơ vững, bạn cần giữ đủ chứng từ: hóa đơn viện phí, giấy ra viện, bảng lương để chứng minh thu nhập bị mất, biên bản của công an hoặc chính quyền, ảnh chụp hiện trường và thiệt hại. Thời hiệu khởi kiện đòi bồi thường là 3 năm kể từ ngày bạn biết quyền lợi bị xâm phạm.
Thừa kế và di chúc
Thừa kế là phần việc phức tạp vì vừa có tài sản, vừa có tình cảm gia đình. Hai hình thức thừa kế gồm theo di chúc và theo pháp luật.
Thừa kế theo di chúc
Di chúc hợp pháp cần người lập minh mẫn, sáng suốt, không bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép; nội dung không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; hình thức đúng quy định (bằng văn bản hoặc bằng miệng trong trường hợp đặc biệt). Di chúc viết tay phải do chính người lập viết và ký từng trang. Dù di chúc hợp pháp, con chưa thành niên, cha mẹ, vợ chồng và con thành niên mất khả năng lao động vẫn được hưởng ít nhất hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật (Điều 644).
Thừa kế theo pháp luật
Khi không có di chúc, di chúc vô hiệu hoặc người thừa kế theo di chúc chết trước, di sản chia theo ba hàng thừa kế. Hàng thứ nhất gồm vợ chồng, cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi; những người cùng hàng được hưởng phần bằng nhau. Chỉ khi hàng thứ nhất không còn ai mới đến hàng thứ hai (ông bà, anh chị em ruột, cháu ruột) rồi hàng thứ ba. Bài Hàng thừa kế thứ nhất gồm những ai giải thích cụ thể từng trường hợp. Bạn cũng có thể thử ước tính nhanh bằng công cụ chia thừa kế.
Thời hiệu thừa kế
Thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản, tính từ thời điểm mở thừa kế (ngày người để lại di sản chết). Thời hiệu để xác nhận quyền thừa kế hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác là 10 năm, thời hiệu yêu cầu thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết để lại là 3 năm. Hết thời hiệu chia di sản, di sản thuộc người thừa kế đang quản lý, nếu không có ai thì thuộc người chiếm hữu hoặc nhà nước theo luật định.
Án phí và chi phí tố tụng dân sự
Theo Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14, vụ việc không có giá ngạch chịu án phí 300.000 đồng. Vụ việc có giá ngạch tính theo tỷ lệ: đến 6 triệu đồng là 300.000 đồng; từ trên 6 triệu đến 400 triệu đồng là 5% giá trị tranh chấp; từ trên 400 triệu đến 800 triệu đồng là 20 triệu đồng cộng 4% phần vượt 400 triệu; từ trên 800 triệu đến 2 tỷ đồng là 36 triệu đồng cộng 3% phần vượt 800 triệu; từ trên 2 tỷ đến 4 tỷ đồng là 72 triệu đồng cộng 2% phần vượt 2 tỷ; trên 4 tỷ đồng là 112 triệu đồng cộng 0,1% phần vượt 4 tỷ. Tạm ứng án phí bằng 50% mức án phí dự tính. Bên thua kiện thường phải chịu án phí. Dùng máy tính án phí để ước tính theo số liệu của bạn.
Quy trình giải quyết tranh chấp dân sự
- Thương lượng, hòa giải ngoài tòa: nhanh và ít tốn kém nhất, nên thử trước.
- Nộp đơn khởi kiện tại Tòa án nhân dân khu vực nơi bị đơn cư trú hoặc nơi có bất động sản tranh chấp.
- Thụ lý, hòa giải tại tòa, chuẩn bị xét xử kéo dài vài tháng.
- Xét xử sơ thẩm, rồi có thể kháng cáo lên tòa phúc thẩm trong 15 ngày.
- Thi hành án khi bản án có hiệu lực.
Một vụ tranh chấp dân sự sơ thẩm thường mất sáu đến mười hai tháng, chưa kể phúc thẩm. Vì vậy chúng tôi luôn cân nhắc cùng khách hàng: chi phí và thời gian có xứng với giá trị tranh chấp không, và có phương án thỏa thuận nào tốt hơn không.
Dịch vụ dân sự của LÝ & TÌNH
Nhóm dân sự gồm luật sư LS. Đỗ Anh Khôi (tranh tụng), luật sư LS. Nguyễn Thanh Lý (thừa kế, gia đình) và luật sư LS. Trần Hữu Tình (hợp đồng thương mại). Chúng tôi soạn và rà soát hợp đồng, gửi thư yêu cầu thanh toán, đại diện thương lượng, khởi kiện và bảo vệ quyền lợi tại các cấp xét xử, tư vấn khai nhận di sản và thi hành án. Mức phí tham khảo có tại bảng phí; mọi báo phí đều bằng văn bản. Nếu vụ việc của bạn liên quan đến nhà đất, hãy đọc thêm hướng dẫn đất đai.
