Quan hệ lao động ảnh hưởng đến thu nhập, bảo hiểm và sự ổn định của cả gia đình, vì vậy khi xảy ra tranh chấp, cả người lao động lẫn doanh nghiệp đều cần hiểu rõ quyền và giới hạn của mình. Hướng dẫn này do luật sư LS. Võ Ngọc Mai biên soạn dựa trên Bộ luật Lao động 2019 và các văn bản hướng dẫn, nhằm trả lời những câu hỏi chúng tôi gặp hằng tuần: hợp đồng có hợp pháp không, bị sa thải thì làm gì, nghỉ việc cần báo trước bao lâu, trợ cấp tính thế nào, và nếu cần kiện thì kiện ở đâu.
Hợp đồng lao động: những điều cần có
Hợp đồng lao động phải được giao kết bằng văn bản và làm thành hai bản, mỗi bên giữ một bản. Với công việc có thời hạn dưới một tháng, các bên có thể giao kết bằng lời nói. Hợp đồng có hai loại: xác định thời hạn (không quá 36 tháng) và không xác định thời hạn. Nếu hợp đồng xác định thời hạn hết hạn mà người lao động vẫn làm việc, hai bên phải ký hợp đồng mới trong 30 ngày; quá thời hạn đó mà không ký, hợp đồng cũ trở thành hợp đồng không xác định thời hạn.
Nội dung tối thiểu gồm: thông tin hai bên, công việc và địa điểm làm việc, thời hạn, mức lương và hình thức trả lương, thời giờ làm việc và nghỉ ngơi, trang bị bảo hộ, bảo hiểm xã hội, y tế, thất nghiệp, đào tạo. Mẫu tham khảo: Hợp đồng lao động xác định thời hạn.
Thử việc
Thời gian thử việc tối đa là 60 ngày đối với chức danh cần trình độ chuyên môn từ cao đẳng trở lên, 30 ngày đối với trình độ trung cấp, 6 ngày làm việc đối với các công việc khác. Người lao động thử việc được trả ít nhất 85% mức lương của công việc đó. Chỉ được thử việc một lần cho một công việc. Xem bài Thử việc tối đa bao lâu.
Tiền lương, làm thêm giờ, nghỉ phép
- Lương tối thiểu vùng là mức thấp nhất công ty được trả cho người làm công việc giản đơn; TP.HCM thuộc vùng I với mức cao nhất. Công ty trả thấp hơn là vi phạm.
- Làm thêm giờ được trả ít nhất 150% lương giờ vào ngày thường, 200% vào ngày nghỉ hằng tuần, 300% vào ngày lễ, tết (chưa kể lương ngày lễ). Làm thêm ban đêm được cộng thêm. Thời gian làm thêm tối đa 40 giờ mỗi tháng theo luật, nâng lên mức cao hơn trong một số trường hợp.
- Nghỉ phép năm: 12 ngày cho người làm công việc bình thường, tăng theo thâm niên; nếu chưa nghỉ hoặc nghỉ chưa hết, người lao động được thanh toán bằng tiền khi nghỉ việc.
- Thời hạn trả lương: trả đầy đủ, đúng hạn; chậm trả quá 15 ngày thì phải trả thêm khoản tiền lãi theo quy định.
Bảo hiểm xã hội: đóng đủ mới có quyền lợi
Hợp đồng lao động từ một tháng trở lên phải tham gia bảo hiểm xã hội, y tế và thất nghiệp bắt buộc. Người lao động đóng khoảng 10,5% tiền lương tháng (8% bảo hiểm xã hội, 1,5% bảo hiểm y tế, 1% bảo hiểm thất nghiệp); doanh nghiệp đóng khoảng 21,5%. Doanh nghiệp đóng thiếu hoặc không đóng là vi phạm, người lao động có quyền khiếu nại, tố cáo và khởi kiện. Hãy kiểm tra định kỳ bảng kê quá trình đóng trên ứng dụng của cơ quan bảo hiểm để phát hiện sớm. Thời gian đóng ảnh hưởng đến lương hưu, chế độ thai sản, trợ cấp thất nghiệp.
Người lao động nghỉ việc: báo trước bao lâu?
Theo Điều 35, người lao động có quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng nhưng phải báo trước:
- 45 ngày với hợp đồng không xác định thời hạn.
- 30 ngày với hợp đồng từ 12 đến 36 tháng.
- 03 ngày làm việc với hợp đồng dưới 12 tháng.
Có những trường hợp được nghỉ không cần báo trước, như không được bố trí đúng công việc hoặc địa điểm đã thỏa thuận, không được trả đủ lương đúng hạn, bị ngược đãi hoặc quấy rối tình dục, lao động nữ mang thai phải nghỉ theo chỉ định của cơ sở khám chữa bệnh. Nghỉ không đúng quy định bị coi là trái pháp luật, người lao động phải bồi thường nửa tháng lương và tiền lương cho những ngày không báo trước, cộng với chi phí đào tạo nếu có. Mẫu thông báo: Thông báo đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động (người lao động).
Khi nào công ty được cho nghỉ việc, khi nào là sa thải trái luật?
Theo Điều 36, doanh nghiệp chỉ được đơn phương chấm dứt hợp đồng trong những trường hợp luật quy định, như người lao động thường xuyên không hoàn thành công việc theo tiêu chí đánh giá đã ban hành, ốm đau điều trị kéo dài, thiên tai hỏa hoạn khiến phải thu hẹp sản xuất, người lao động không có mặt sau khi hết thời hạn tạm hoãn, tự ý bỏ việc từ 5 ngày liên tục, hoặc cung cấp thông tin không trung thực khi giao kết hợp đồng. Doanh nghiệp còn phải tuân thủ thời hạn báo trước tương ứng.
Sa thải: điều kiện và quy trình
Sa thải là hình thức kỷ luật cao nhất, chỉ áp dụng cho các hành vi nêu ở Điều 125 như trộm cắp, tham ô, đánh bạc, cố ý gây thương tích, sử dụng ma túy tại nơi làm việc, tiết lộ bí mật kinh doanh gây thiệt hại nghiêm trọng, tái phạm khi đang bị kỷ luật kéo dài thời hạn nâng lương, hoặc tự ý bỏ việc 5 ngày cộng dồn trong 30 ngày hoặc 20 ngày cộng dồn trong 365 ngày không có lý do chính đáng. Doanh nghiệp phải:
- Chứng minh được lỗi của người lao động.
- Có sự tham gia của đại diện tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở (công đoàn hoặc tổ chức tương đương) trong cuộc họp xử lý kỷ luật.
- Bảo đảm người lao động được có mặt, tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa.
- Lập biên bản cuộc họp, ra quyết định kỷ luật bằng văn bản và gửi cho người lao động.
- Xử lý trong thời hiệu: tối đa 6 tháng kể từ ngày xảy ra hành vi, hoặc 12 tháng với hành vi liên quan đến tài chính, tài sản, bí mật công nghệ, bí mật kinh doanh.
Thiếu một trong các bước này, quyết định sa thải có nguy cơ bị tuyên trái pháp luật. Đọc thêm Bị công ty sa thải khi nào là trái luật.
Hậu quả khi chấm dứt trái pháp luật
Điều 41 quy định doanh nghiệp trái luật phải nhận người lao động trở lại làm việc, trả lương và đóng bảo hiểm cho thời gian không được làm việc, cộng ít nhất hai tháng tiền lương. Nếu người lao động không muốn quay lại, doanh nghiệp trả thêm trợ cấp thôi việc; nếu doanh nghiệp không muốn nhận lại thì hai bên thỏa thuận thêm khoản bồi thường ít nhất hai tháng lương. Đây là lý do khách hàng của chúng tôi thường có thể thương lượng một khoản bồi thường đáng kể mà không phải ra tòa, như trong vụ việc nhân viên kế toán.
Trợ cấp thôi việc và trợ cấp mất việc làm
- Trợ cấp thôi việc (Điều 46): mỗi năm làm việc được một nửa tháng tiền lương, tính cho thời gian làm việc thực tế trừ thời gian đã tham gia bảo hiểm thất nghiệp và thời gian đã được chi trả trợ cấp. Không áp dụng khi người lao động đủ điều kiện hưởng lương hưu hoặc bị sa thải.
- Trợ cấp mất việc làm (Điều 47): khi mất việc do thay đổi cơ cấu, công nghệ hoặc lý do kinh tế, mỗi năm làm việc được một tháng tiền lương, tối thiểu hai tháng.
Hãy tính bằng cách lấy thời gian làm việc thực tế nhân với mức trợ cấp, sau đó đối chiếu bảng kê bảo hiểm. Nếu công ty tính thấp hơn, bạn có quyền yêu cầu giải trình bằng văn bản.
Giải quyết tranh chấp lao động
- Thương lượng trực tiếp với doanh nghiệp, lưu lại bằng văn bản hoặc email.
- Hòa giải viên lao động: với đa số tranh chấp lao động cá nhân, các bên phải qua hòa giải trước khi khởi kiện, trừ một số loại như tranh chấp về xử lý kỷ luật sa thải, đơn phương chấm dứt hợp đồng, bồi thường thiệt hại, bảo hiểm xã hội, tai nạn lao động.
- Khởi kiện tại tòa án trong thời hiệu 1 năm kể từ ngày phát hiện hành vi vi phạm quyền lợi. Hãy thử công cụ thời hiệu để kiểm tra hạn.
- Án phí: người lao động khởi kiện đòi tiền lương, trợ cấp, bảo hiểm xã hội, bồi thường tai nạn lao động được miễn tạm ứng án phí và án phí.
Với tranh chấp tập thể hoặc đình công, thủ tục khác và phức tạp hơn nhiều; chúng tôi khuyến nghị tham vấn luật sư ngay từ đầu.
Dành cho doanh nghiệp: bốn việc cần làm để tránh tranh chấp
- Xây dựng nội quy lao động bằng văn bản, thông báo cho người lao động, và đăng ký đối với doanh nghiệp từ 10 lao động trở lên. Nội quy là căn cứ xử lý kỷ luật.
- Ban hành tiêu chí đánh giá hoàn thành công việc và quy trình đánh giá rõ ràng. Không có tiêu chí, khó chứng minh “thường xuyên không hoàn thành”.
- Lưu hồ sơ đầy đủ: hợp đồng, bảng lương, bảng chấm công, biên bản, email nhắc nhở.
- Tham vấn luật sư trước khi sa thải hoặc cho thôi việc hàng loạt. Chi phí tư vấn chỉ bằng một phần nhỏ khoản bồi thường nếu sai quy trình.
Luật sư lao động của LÝ & TÌNH
Luật sư LS. Võ Ngọc Mai tư vấn cho cả hai phía: hướng dẫn người lao động thương lượng và khởi kiện, và hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng nội quy, hợp đồng, xử lý kỷ luật đúng quy trình. Phí đại diện thương lượng từ 6 đến 15 triệu đồng mỗi vụ, khởi kiện sa thải trái luật từ 12 đến 30 triệu đồng mỗi cấp xét xử. Xem bảng phí và đặt lịch để được tư vấn buổi đầu. Nếu doanh nghiệp bạn cần luật sư đồng hành thường xuyên, hãy xem dịch vụ doanh nghiệp.
