Chọn trọng tài hay Tòa án: cách soạn điều khoản giải quyết tranh chấp hợp đồng

Điều khoản giải quyết tranh chấp thường nằm ở cuối hợp đồng và hay bị sao chép từ mẫu cũ mà không ai đọc kỹ. Đến khi có tranh chấp, đó lại là điều khoản quyết định bạn đi đâu, ai xét xử, mất bao lâu và chi phí ra sao.

Bài này so sánh hai con đường chính là trọng tài thương mại và Tòa án, rồi hướng dẫn cách soạn điều khoản sao cho rõ ràng, thi hành được. Các quy định có thể thay đổi, vì vậy hãy hiểu đây là thông tin tham khảo theo quy định hiện hành tại thời điểm cập nhật.

Trọng tài và Tòa án khác nhau ở đâu?

Không có lựa chọn nào luôn tốt hơn. Trọng tài mạnh về tốc độ ở cấp duy nhất, tính bảo mật và khả năng chọn người xét xử, nhưng chi phí (phí trọng tài, thù lao trọng tài viên) có thể cao với tranh chấp giá trị nhỏ. Tòa án có mức án phí quy định rõ và cơ chế kháng cáo, kháng nghị, nhưng thời gian có thể kéo dài qua nhiều cấp.

Khi nào trọng tài là lựa chọn hợp lý?

• Hợp đồng có giá trị lớn, kỹ thuật phức tạp như xây dựng, năng lượng, công nghệ, phân phối độc quyền.
• Các bên muốn bảo mật thông tin và quan hệ đối tác.
• Giao dịch có yếu tố nước ngoài, cần phán quyết có thể được công nhận ở nhiều quốc gia: Việt Nam là thành viên Công ước New York 1958 nên phán quyết trọng tài nước ngoài có cơ chế công nhận, thi hành theo công ước và pháp luật trong nước.

Ngược lại, Tòa án thường phù hợp hơn khi giá trị tranh chấp nhỏ, cần biện pháp khẩn cấp tạm thời nhanh với bên thứ ba, hoặc khi đối tác không muốn trọng tài.

Thỏa thuận trọng tài: điều kiện cốt lõi

Để trọng tài có thẩm quyền, các bên phải có thỏa thuận trọng tài hợp lệ bằng văn bản, có thể là điều khoản trong hợp đồng hoặc thỏa thuận riêng, và phải xác định được ý chí chọn trọng tài. Những lỗi khiến thỏa thuận trở nên mơ hồ, có nguy cơ vô hiệu:

• Ghi "tranh chấp giải quyết tại Tòa án hoặc trọng tài" mà không xác định lựa chọn nào.
• Không nêu tên tổ chức trọng tài, hoặc nêu một tổ chức không tồn tại.
• Giao một cá nhân cụ thể thành lập trọng tài mà không có cơ chế thay thế.
• Loại trừ quyền chọn trọng tài viên hoặc thiếu quy tắc tố tụng.

Lưu ý quan trọng: điều khoản "ưu tiên thương lượng, nếu không được thì ra Tòa án nơi bị đơn đặt trụ sở" không gây rủi ro như điều khoản lẫn lộn hai cơ chế. Hãy chọn một đường rõ ràng.

Soạn điều khoản giải quyết tranh chấp: các yếu tố cần có

1. Bước thương lượng, hòa giải: thời hạn (ví dụ 30 ngày kể từ thông báo), người đại diện tham gia.
2. Cơ quan giải quyết: ghi chính xác tên tổ chức trọng tài (ví dụ Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam – VIAC) hoặc Tòa án có thẩm quyền theo địa điểm.
3. Quy tắc tố tụng: áp dụng quy tắc của trung tâm trọng tài được chọn.
4. Số lượng trọng tài viên: một hoặc ba, và cách chọn.
5. Địa điểm và ngôn ngữ: nơi tiến hành tố tụng, ngôn ngữ của vụ việc.
6. Luật áp dụng cho hợp đồng: đặc biệt với hợp đồng có yếu tố nước ngoài.
7. Chi phí: bên thua chịu chi phí hay chia theo tỷ lệ.

Ví dụ minh hoạ về hướng viết: "Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được các bên thương lượng trong 30 ngày. Nếu không đạt thỏa thuận, tranh chấp được giải quyết chung thẩm bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này. Địa điểm: Hà Nội. Ngôn ngữ: tiếng Việt." Mỗi hợp đồng cần điều chỉnh theo thực tế; đây chỉ là khung để tham khảo.

Ba sai sót phổ biến khi chọn cơ chế

• Chọn trọng tài nước ngoài nhưng không xét khả năng thi hành: tài sản của đối tác nằm ở Việt Nam, nên cần đánh giá thủ tục công nhận và thi hành tại Việt Nam.
• Thỏa thuận trọng tài quá rộng: bao trùm cả những vấn đề không thuộc thẩm quyền trọng tài.
• Quên liên hệ thời hạn: vẫn phải tính thời hiệu khi đi trọng tài; xem bài Thời hiệu khởi kiện tranh chấp hợp đồng thương mại: cách tính và lỗi thường gặp.

Điều khoản này nên được xem là một phần trong danh sách rà soát tổng thể trước khi ký, đã trình bày ở bài 7 điều khoản cần rà soát trước khi ký hợp đồng thương mại để tránh tranh chấp.

Khi nào nên gặp luật sư

Hãy gặp luật sư khi hợp đồng có giá trị lớn, có yếu tố nước ngoài, hoặc khi hợp đồng hiện có điều khoản không rõ ràng mà tranh chấp đã bắt đầu. Luật sư có thể đánh giá hiệu lực thỏa thuận trọng tài và chiến lược nộp đơn. Xem thêm dịch vụ tranh chấp hợp đồng hoặc trang luật sư tranh chấp hợp đồng.