Phạt vi phạm hợp đồng thương mại tối đa 8%: phân biệt với bồi thường thiệt hại

Trong nhiều hợp đồng cung ứng, thi công hay phân phối, điều khoản phạt vi phạm được soạn theo thói quen: "phạt 10%", "phạt 20% giá trị hợp đồng". Đến khi tranh chấp xảy ra, các bên mới phát hiện mức phạt đó không thể thu đủ, hoặc bị đối phương phản bác rất mạnh.

Bài viết giúp bạn hiểu giới hạn 8% trong Luật Thương mại, cách tính đúng, sự khác nhau giữa phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại, cùng hướng xử lý khi cần yêu cầu giảm mức phạt. Nội dung mang tính tham khảo, cần đối chiếu với từng hợp đồng cụ thể.

Phạt vi phạm: mức trần 8% tính trên cái gì?

Phạt vi phạm là chế tài thương mại: bên bị vi phạm yêu cầu bên vi phạm trả một khoản tiền phạt theo thỏa thuận trong hợp đồng. Theo Điều 301 Luật Thương mại 2005, mức phạt đối với một vi phạm nghĩa vụ hợp đồng hoặc tổng mức phạt đối với nhiều vi phạm không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm, trừ trường hợp luật có quy định khác.

Điểm hay bị hiểu sai là cơ sở tính. Mức trần không tính trên tổng giá trị hợp đồng mà tính trên phần nghĩa vụ bị vi phạm. Ví dụ:

• Hợp đồng cung cấp thiết bị trị giá 2 tỷ đồng, giao làm hai đợt, mỗi đợt 1 tỷ đồng.
• Bên bán giao chậm đợt hai. Phần nghĩa vụ bị vi phạm là đợt hai, giá trị 1 tỷ đồng.
• Mức phạt tối đa theo luật là 8% x 1 tỷ đồng = 80 triệu đồng, không phải 160 triệu đồng.

Lưu ý: điều kiện để phạt là hợp đồng có thỏa thuận về phạt. Không có điều khoản phạt thì bên bị vi phạm không tự động có quyền yêu cầu phạt.

Phân biệt phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại

Hai chế tài này nằm ở các điều khác nhau của Luật Thương mại (phạt ở Điều 301, bồi thường ở Điều 302) và có logic hoàn toàn khác nhau:

Trong hợp đồng thương mại, các bên có thể thỏa thuận áp dụng đồng thời cả hai. Nhưng hãy lưu ý: bồi thường không bị giới hạn bởi mức 8% mà bị giới hạn bởi tổn thất thực tế mà bạn chứng minh được, đồng thời bên bị vi phạm có nghĩa vụ hạn chế tổn thất.

Khi hợp đồng ghi mức phạt cao hơn 8%

Với các giao dịch thuần túy thương mại giữa thương nhân, phần vượt 8% có nguy cơ không được công nhận. Tuy nhiên, việc đánh giá còn phụ thuộc vào tính chất giao dịch (có phải hoạt động thương mại hay không), luật áp dụng cho hợp đồng, và đôi khi cả bản chất của khoản "phạt". Bạn không nên chỉ dựa vào tên gọi của điều khoản để dự đoán kết quả.

Cách yêu cầu giảm mức phạt hoặc phản bác khoản phạt

Khi bạn là bên bị yêu cầu phạt, có thể xem xét các hướng lập luận sau, tùy từng hồ sơ:

1. Vượt mức trần: đối chiếu số tiền đòi phạt với giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm, chỉ ra phần vượt.
2. Không có lỗi hoặc thuộc trường hợp miễn trách nhiệm: ví dụ sự kiện bất khả kháng, lỗi hoàn toàn của bên kia (Điều 294 Luật Thương mại 2005 liệt kê các trường hợp miễn trách nhiệm).
3. Bên kia góp phần vào vi phạm: chậm cung cấp mặt bằng, chậm xác nhận thiết kế, chậm thanh toán đợt trước.
4. Đã thực hiện một phần nghĩa vụ: chỉ phần chưa thực hiện mới là cơ sở tính phạt.

Ví dụ: Công ty xây dựng Hòa Lạc bị chủ đầu tư yêu cầu phạt 12% giá trị gói thầu vì chậm tiến độ 30 ngày, trong đó 12 ngày là do chủ đầu tư giao mặt bằng muộn. Lập luận hợp lý sẽ vừa chỉ ra mức phạt vượt trần, vừa loại trừ 12 ngày không có lỗi của nhà thầu.

Nên soạn điều khoản phạt thế nào?

• Ghi rõ hành vi vi phạm bị phạt và tỷ lệ phạt tương ứng, không dùng cụm "vi phạm bất kỳ điều khoản nào".
• Nêu rõ cơ sở tính (giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm) và mức trần.
• Rà soát toàn bộ cùng các điều khoản khác theo danh sách trong bài 7 điều khoản cần rà soát trước khi ký hợp đồng thương mại để tránh tranh chấp.

Cần lưu ý thêm rằng tiền lãi chậm trả (Điều 357 Bộ luật Dân sự 2015) là một khoản riêng, không phải phạt vi phạm. Khi lập bảng tính yêu cầu, hãy tách riêng nợ gốc, lãi chậm trả, phạt và bồi thường. Thời hạn nộp đơn xem thêm Thời hiệu khởi kiện tranh chấp hợp đồng thương mại: cách tính và lỗi thường gặp.

Khi nào nên gặp luật sư

Hãy làm việc với luật sư trước khi gửi thông báo phạt, hoặc ngay khi nhận được yêu cầu phạt có giá trị lớn. Một bản tính toán sai có thể làm yếu cả vụ việc. Đội ngũ tranh chấp hợp đồng của LEXA & Partners có thể rà soát điều khoản, tính toán mức phạt hợp lệ và đề xuất phương án thương lượng; tham khảo thêm biểu phí dịch vụ.